Wyzwania transformacji energetycznej a rynek pracy na Śląsku

Transformacja energetyczna w Polsce to temat, który zyskuje na znaczeniu w kontekście globalnych zmian klimatycznych oraz dążeń do osiągnięcia neutralności klimatycznej.
W ramach polityki transformacji energetycznej na lata 2024-2040, polski rząd wyznacza ambitne cele, które mają na celu rozwijanie sektora energetycznego w kierunku odnawialnych źródeł energii (OZE) oraz zwiększenie efektywności energetycznej. 

Polityka ta nie tylko ma na celu zmniejszenie zależności od paliw kopalnych, ale także wprowadzenie innowacyjnych technologii, które mogą przyczynić się do zrównoważonego rozwoju gospodarki. Ta ewolucja ma jednak dwie strony.

Jakie są negatywne konsekwencje dla śląskiego rynku pracy?

Transformacja energetyczna w Polsce, choć niezbędna dla osiągnięcia neutralności klimatycznej, wiąże się z poważnymi negatywnymi skutkami, które mogą dotknąć lokalne społeczności. Przewiduje się, że do 2040 roku w sektorze wydobywczym i energetycznym może zostać zlikwidowanych od 70 do 100 tysięcy miejsc pracy. Taki scenariusz oznacza nie tylko utratę zatrudnienia dla wielu pracowników kopalni i firm współpracujących z nimi.  To także szereg skutków społecznych, które zwykle towarzyszą wzrostowi strukturalnego bezrobocia w regionach silnie uzależnionych od przemysłu węglowego.  

Źródło: Ekspertyza dotycząca konsekwencji likwidacji kopalń węgla kamiennego dla sektora okołogórniczego oraz sytuacji społeczno-gospodarczej w Polsce, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katowice, grudzień 2020

Jak złagodzić negatywne efekty społeczne?

Zamknięcie kopalni będzie miało bezpośredni wpływ na lokalne społeczności, prowadząc do destabilizacji ich gospodarek oraz pogorszenia jakości życia mieszkańców. Dotyczy to
w szczególności powiatów takich jak Katowice, Bytom i Ruda Śląska, które w ubiegłych dekadach zostały dotknięte likwidacjami kopalń. W podobnej sytuacji jest Zagłębie Dąbrowskie — region ten obejmuje powiaty takie jak Dąbrowa Górnicza i Sosnowiec, zawsze silnie związanych z przemysłami węglowym i hutniczym. W nieco mniej znanym z nich powiecie wodzisławskim, również występuje silna zależność od sektora węglowego, co czyni go jednym z regionów najbardziej narażonych na skutki transformacji energetycznej.

• Transformacja energetyczna to wielkie wyzwanie dla Śląska, który historycznie opierał swoją gospodarkę na górnictwie. W obecnej sytuacji kluczowe staje się wsparcie dla osób tracących pracę oraz stworzenie strategii umożliwiających płynne przejście do nowych branż. Tylko to może złagodzić skutki transformacji
  i przyczynić się do wzmocnienia regionów dotkniętych tymi zmianami. Ważna jest również ścisła współpraca między rządem, samorządami i przedsiębiorstwami, aby stworzyć warunki sprzyjające rozwojowi innowacyjnych technologii, tworzących nowe miejsca pracy — wyjaśnia Agnieszka Kolanowska, Strategic Partnership Manager agencji Smart Solutions HR z Katowic.

Pozytywne skutki transformacji energetycznej

Rozwój odnawialnych źródeł energii (OZE) oraz „zielonych” technologii wytwarzania energii stwarza znaczące możliwości, z prognozowanym stworzeniem od 300 do 500 tysięcy nowych miejsc pracy w nadchodzących latach. W miarę jak kraj przechodzi transformację energetyczną, rośnie zapotrzebowanie na specjalistów w dziedzinie budowy turbin wiatrowych, produkcji paneli fotowoltaicznych oraz technologii magazynowania energii. Te innowacyjne sektory nie tylko przyczyniają się do walki ze zmianami klimatycznymi, ale także mogą stać się fundamentem nowej gospodarki opartej na zielonej energii. Wśród nowych specjalności związanych z sektorem OZE najczęściej wymienia się zawody inżyniera urządzeń i systemów energetyki odnawialnej,  monter urządzeń energetyki odnawialnej, technik gospodarki odpadami i technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej. Perspektywy są obiecujące, bo z raportu Międzynarodowej Agencji Energii Odnawialnej (IRENA) w naszym kraju w samej tylko branży fotowoltaiki pracowało w 2021 roku 57 600 osób i w tej branży była to najwyższa liczba etatów w Europie.

Dodatkowo, inwestycje w OZE mają potencjał do zmniejszenia zależności Polski od importu paliw kopalnych, co wzmocni pozycję kraju na rynku energetycznym. Dzięki lokalnej produkcji energii z odnawialnych źródeł Polska może stać się bardziej niezależna i stabilna energetycznie. W ten sposób transformacja energetyczna nie tylko odpowiada na wyzwania związane z ochroną środowiska, ale także otwiera nowe horyzonty dla rozwoju zawodowego i gospodarczego regionów dotkniętych zmianami w sektorze tradycyjnym.

Jaki jest stan zatrudnienia w górnictwie?

Obecna sytuacja górnictwa na Śląsku jest wynikiem długotrwałych zmian, które miały miejsce w sektorze na przestrzeni lat. Z danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) wynika, że liczba górników w Polsce systematycznie maleje. Według danych GUS pod koniec 2024 roku branża zatrudniała 71,3 tys. osób., co stanowi znaczący spadek w porównaniu do 1990 roku, gdy w tym sektorze pracowało około 388 tysięcy ludzi. Taki spadek zatrudnienia jest bezpośrednio związany z procesem transformacji energetycznej, który wymusza restrukturyzację gospodarki regionu.

W odpowiedzi na te zmiany Śląsk staje przed nowymi możliwościami rozwoju. Przemiany te otwierają drzwi do sektorów związanych z odnawialnymi źródłami energii oraz innowacyjnymi technologiami, co może przyczynić się do powstania nowych miejsc pracy.
W miarę jak region przekształca się z tradycyjnego przemysłu węglowego na bardziej zrównoważoną gospodarkę, ważne będzie wsparcie dla pracowników w procesie przekwalifikowania oraz adaptacji do nowych warunków rynkowych. Transformacja ta nie tylko stwarza wyzwania, ale także szanse na unowocześnienie regionu i poprawę jakości życia mieszkańców.

Jakie zmiany czekają górnictwo węglowe na Śląsku?

W obliczu nadchodzących zmian Śląsk stoi przed wieloma szansami, które mogą zdefiniować jego przyszłość. Agnieszka Kolanowska podkreśla, że zamknięcie kopalń wiąże się z poważnymi konsekwencjami dla lokalnych społeczności, które przez lata były uzależnione od przemysłu węglowego. Wyzwania te obejmują nie tylko utratę miejsc pracy, ale również konieczność przekształcenia gospodarki regionu. Jednocześnie pojawiają się nowe możliwości związane z rozwojem branż takich jak odnawialne źródła energii, termomodernizacja, elektromobilność i infrastruktura sieciowa. Górnicy mogą odnaleźć się tam w takich zawodach jak na przykład spawacze, operatorzy maszyn, monterzy maszyn, czy pracownicy budowlani.

• Gotowość Śląska do zmiany jest kluczowa w tym procesie. Region dysponuje znacznym potencjałem, jednak aby w pełni wykorzystać nadarzające się szanse, konieczne jest wsparcie w zakresie edukacji i przekwalifikowania pracowników. Wprowadzenie programów szkoleniowych oraz współpraca z lokalnymi instytucjami edukacyjnymi mogą pomóc górnikom i innym pracownikom sektora w adaptacji do nowych realiów rynkowych. Tylko poprzez odpowiednie przygotowanie i inwestycje
  w rozwój umiejętności można zapewnić, że transformacja energetyczna przyniesie korzyści zarówno dla regionu, jak i jego mieszkańców — dodaje managerka Smart Solutions HR.

Statystyki Smart Solutions HR wyglądają jednak niepokojąco. W przebadanej przez agencję grupie osób korzystających z  emerytur górniczych (do których prawo nabywa się po przepracowaniu 40 lat) 52% nie chce podejmować żadnego zatrudnienia, 25% interesuje tylko praca dorywcza, nie wymagająca przekwalifikowania. Jedynie 23% ankietowanych wróciło na rynek pracy i zdecydowało na  przekwalifikowanie. Z tych danych wynika, że na lokalnym rynku pracy istnieje duży potencjał zatrudnienia, który może przyspieszyć rozwój gospodarczy regionu.

Co jest potrzebne, żeby zaktywizować potencjał śląskiego rynku pracy?

Kluczowym elementem tego procesu jest opracowanie i sfinansowanie programów szkoleniowych, które będą dostosowane do potrzeb byłych pracowników sektora węglowego. Indywidualne podejście do doradztwa zawodowego pozwoli na zidentyfikowanie mocnych stron i potencjalnych ścieżek kariery dla każdego z nich, co zwiększy ich szanse na zatrudnienie w nowych branżach.

• Jako ekspert w dziedzinie HR chciałbym podkreślić, że sytuacja związana ze zwolnieniami górników wymaga szczególnej uwagi i dobrze zaplanowanych działań. Kluczowym zadaniem jest opracowanie strategii adaptacji zwolnionych pracowników, aby pomóc im odnaleźć się w nowych realiach rynku pracy. Jej kluczowe aspekty, muszą obejmować programy szkoleniowe i przekwalifikowujące, konsultacje
  z doradcami zawodowymi oraz przygotowanie atrakcyjnych warunków i form zatrudnienia. Mogą to być np. programy lojalnościowe, dodatkowe świadczenia czy elastyczne formy współpracy. Potrzebna będzie także kampania informacyjna, która zbuduje zaufanie i pokaże realne korzyści płynące z powrotu na rynek pracy — wylicza Oleksandr Gaiduk z agencji Smart Solutions HR.

Co nam grozi jeśli nie przeprowadzimy zmian w sposób planowy?

Największym zagrożeniem jest brak planu, który uwzględnia potrzeby lokalnych społeczności. Długoterminowe zagrożenia związane z chaotyczną transformacją energetyczną mogą mieć poważne konsekwencje dla regionów, takich jak Śląsk. Bez odpowiedniego planu działania istnieje ryzyko masowego bezrobocia oraz zubożenia lokalnych społeczności, które przez lata były uzależnione od przemysłu węglowego. Wobec  niepewności związanej z transformacją wykwalifikowani pracownicy mogą decydować się na emigrację w poszukiwaniu stabilniejszych warunków pracy, co dodatkowo osłabi lokalne rynki pracy. Taki scenariusz może prowadzić do destabilizacji gospodarczej i społecznej, co tylko pogłębi problemy związane z adaptacją do nowych realiów rynkowych.

Reasumując, w obliczu tych wyzwań potrzeba długoterminowej strategii staje się kluczowa. Opracowanie kompleksowego planu, który uwzględnia zarówno aspekty ekonomiczne, jak
i społeczne, jest niezbędne do minimalizacji negatywnych skutków transformacji. Kluczowe elementy takiego planowania powinny obejmować inwestycje w edukację i przekwalifikowanie pracowników, wsparcie dla lokalnych przedsiębiorstw oraz rozwój innowacyjnych technologii. Tylko poprzez przemyślane działania można zapewnić, że transformacja energetyczna przyniesie korzyści nie tylko dla środowiska, ale także dla mieszkańców regionów dotkniętych tymi zmianami.